دستیار پژوهشی هوشمند در راه کتابخانه مرکزی دانشگاه

مجموعه نماد از توسعه «ویرژیل آر.ای»، دستیار پژوهشی هوشمند خود خبر داد؛ سامانه‌ای که با هدف همراهی پژوهشگر و دانشجو در مراحل مختلف فرایند پژوهش طراحی شده است. ویرژیل آر.ای تلاش می‌کند تجربه پژوهش را از استفاده پراکنده از موتورهای جست‌وجو، پایگاه‌های اطلاعاتی و ابزارهای مختلف، به یک فرایند یکپارچه تبدیل کند؛ فرایندی که در آن پژوهشگر می‌تواند از شکل‌گیری پرسش و یافتن منابع تا مطالعه، بررسی، سازمان‌دهی و تولید خروجی پژوهش، از یک دستیار هوشمند کمک بگیرد.

هسته اصلی ویرژیل آر.ای بر درک معنایی و ساختار دانشی منابع استوار است. این سامانه منابع موجود در پایگاه‌های خود را می‌شناسد و تلاش می‌کند میان پرسش کاربر، مفاهیم موجود در پرسش و منابع مرتبط، ارتباطی فراتر از تطابق ساده کلمات ایجاد کند. 

به همین دلیل، ویرژیل آر.ای صرفاً یک موتور جست‌وجوی هوشمند نیست؛ بلکه هدف آن ایجاد ارتباط دانشی میان پرسش پژوهشگر و مجموعه منابع و استفاده از این ارتباط برای همراهی با فرایند پژوهش است. 

این رویکرد به پژوهشگر اجازه می‌دهد از ویرژیل آر.ای در فعالیت‌هایی مانند انجام تکالیف دانشگاهی، تحقیقات کلاسی، مطالعه موضوعات علمی و انجام پژوهش‌های دانشگاهی استفاده کند. دستیار می‌تواند بر اساس پرسش کاربر، منابع مرتبط را از مجموعه منابع در دسترس و وب شناسایی کرده و در ادامه، پژوهشگر را در بررسی و استفاده از این منابع همراهی کند. 

گفت‌وگو با منابع؛ تعامل مستقیم با کتاب، مقاله و پایان‌نامه 

یکی از قابلیت‌های متمایز ویرژیل آر.ای، امکان گفت‌وگو با یک منبع است. کاربر می‌تواند از میان مقالاتی که پیش‌تر توسط سامانه بازیابی شده‌اند یا در جریان گفت‌وگو به آن‌ها استناد شده است، منبع مورد نظر خود را انتخاب کرده و مستقیماً درباره محتوای آن با ویرژیل آر.ای گفت‌وگو کند. 

این تعامل محدود به یک نوع پرسش نیست. پژوهشگر می‌تواند درباره محتوای یک کتاب سؤال کند، برای مثال خلاصه‌ای از آن دریافت کند، درباره یک فصل یا بخش مشخص پرسش بپرسد، موضوع خاصی را در متن دنبال کند یا فهرستی از مطالب کل کتاب یا بخش مشخصی از آن تهیه کند. همین امکان برای مقالات و پایان‌نامه‌ها نیز در نظر گرفته شده است. به این ترتیب، منبع علمی در ویرژیل آر.ای صرفاً یک نتیجه جست‌وجو نیست؛ بلکه می‌تواند به بخشی از گفت‌وگوی پژوهشگر و مسیر مطالعه او تبدیل شود. 

پژوهش مستمر و کتابخانه شخصی کاربر 

پژوهش معمولاً در یک جلسه به پایان نمی‌رسد. ویرژیل آر.ای با فراهم‌کردن قابلیت‌هایی مانند ذخیره تاریخچه جست‌وجو و گفت‌وگو، ارجاع به گفت‌وگوهای پیشین و ادامه آن‌ها در زمان‌های دیگر تلاش می‌کند فرایند پژوهش را به یک تجربه مستمر تبدیل کند. 

در بخش «کتابخانه من» نیز کاربر می‌تواند منابع مورد نظر خود را ذخیره کند و هر زمان که بخواهد دوباره به آن‌ها دسترسی داشته باشد و با منابع ذخیره‌شده گفت‌وگو کند. همچنین کتاب‌هایی که کاربر در طول استفاده از سامانه فراخوانی کرده است، برای دسترسی و استفاده مجدد در اختیار او قرار خواهند داشت. 

یک راهنمای هوشمند برای خدمات دانشگاه و کتابخانه 

ویرژیل آر.ای تنها به منابع علمی محدود نمی‌شود. یکی دیگر از بخش‌های این دستیار، دسترسی به اطلاعات مربوط به آیین‌نامه‌ها و قوانین آموزشی و پژوهشی دانشگاه، خدمات کتابخانه و سایر خدمات دانشگاهی است. هدف از این بخش، ارائه راهنمایی مرحله‌به‌مرحله به دانشجو و پژوهشگر در فرایندهای مختلف دانشگاهی است؛ به‌گونه‌ای که کاربر بتواند برای یافتن اطلاعات و طی‌کردن مراحل مورد نیاز خود، از یک دستیار آگاه از مقررات و خدمات دانشگاه کمک بگیرد. 

ابزارهای پژوهشی برای انجام مراحل پیچیده‌تر تحقیق 

ویرژیل آر.ای علاوه بر قابلیت گفت‌وگو و جست‌وجوی منابع، مجموعه‌ای از ابزارهای پژوهشی را نیز در اختیار کاربر قرار می‌دهد. از مهم‌ترین این ابزارها می‌توان به قابلیت تهیه مرور معنایی و مرور سیستماتیک منابع اشاره کرد. 

در بخش مرور سیستماتیک، سامانه با تکیه بر فرایندها و استانداردهای مرتبط با این نوع مرور، امکان تولید خروجی پژوهشی را فراهم می‌کند. همچنین قابلیت تهیه گزارش در قالب Markdown، تولید اسلاید ارائه و ارائه خروجی‌های جدولی از دیگر ابزارهای در نظر گرفته‌شده برای ویرژیل آر.ای است. این مجموعه همچنان در حال توسعه است و قابلیت‌ها و ابزارهای جدیدی نیز برای نسخه‌های آینده ویرژیل آر.ای در دست طراحی و توسعه قرار دارند. 

یک بستر دانشی بر پایه مجموعه‌ای گسترده از منابع 

بخش مهمی از توانایی ویرژیل آر.ای به مجموعه منابعی بازمی‌گردد که این دستیار می‌تواند در فرایند پژوهش از آن‌ها استفاده کند. در حال حاضر، حدود ۳۰۰ هزار منبع دیجیتال کتابخانه مرکزی دانشگاه علامه طباطبائی به همراه فراداده‌های آن‌ها در بستر ویرژیل آر.ای قابل استفاده و پژوهش معنایی هستند. 

در کنار این مجموعه، پایگاه روبه‌رشد دیگری از مقالات فارسی و انگلیسی نیز در حال توسعه است. این مجموعه در حال حاضر بر منابع نمایه‌شده در DOAJ تمرکز دارد و در ادامه، منابع علمی خارج از DOAJ نیز به آن افزوده خواهند شد. این ساختار به ویرژیل آر.ای اجازه می‌دهد منابع را صرفاً به‌عنوان مجموعه‌ای از رکوردهای جداگانه در نظر نگیرد، بلکه از ارتباطات معنایی و دانشی میان محتوا و منابع برای پاسخ‌گویی و همراهی با پژوهشگر استفاده کند. 

همکاری با کتابخانه مرکزی دانشگاه علامه طباطبائی

کتابخانه مرکزی دانشگاه علامه طباطبائی نخستین مجموعه دانشگاهی همراه با ویرژیل آر.ای و یکی از مهم‌ترین حامیان توسعه این محصول است. این همکاری در ادامه تعاملات پیشین میان کتابخانه و مجموعه نماد در زمینه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای ارتقای رؤیت‌پذیری مقالات و توسعه خدمات نوین اطلاعاتی شکل گرفته است.

همراهی کتابخانه مرکزی دانشگاه علامه طباطبائی، امکان توسعه و استفاده از ویرژیل آر.ای در ارتباط با یکی از مجموعه‌های بزرگ منابع علمی دانشگاهی را فراهم کرده است. حمایت و همراهی دکتر علی‌پور حافظی، ریاست محترم کتابخانه مرکزی دانشگاه علامه طباطبائی نیز از عوامل مهم در شکل‌گیری و پیشبرد این مسیر بوده است.

«کتابخانه مرکزی دانشگاه علامه طباطبائی نخستین مجموعه دانشگاهی همراه با ویرژیل آر.ای و یکی از مهم‌ترین حامیان توسعه این محصول است.

ادامه مسیر توسعه

ویرژیل آر.ای همچنان در حال توسعه است و مجموعه نماد در نظر دارد با گسترش پایگاه منابع، ساختارهای دانشی و قابلیت‌های پژوهشی آن، امکانات بیشتری را در اختیار کاربران قرار دهد.

هدف ویرژیل آر.ای ایجاد محیطی یکپارچه برای پژوهش است؛ محیطی که در آن کاربر بتواند پرسش خود را مطرح کند، منابع مرتبط را کشف کند، میان مفاهیم و منابع ارتباط برقرار کند، با کتاب و مقاله گفت‌وگو کند، منابع خود را مدیریت کند، فرایند پژوهش را ادامه دهد و در نهایت خروجی مورد نیاز خود را تولید کند.

این دستیار در ادامه مسیر توسعه، به‌صورت عمومی در اختیار کاربران کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه علامه طباطبایی قرار خواهد گرفت.