برگزاری نشست نقد کتاب تحول زبان با پژوهشی در تاثیر سنت شفاهی در تحول زبان

نشست نقد کتاب تحول زبان با پژوهشی در تاثیر سنت شفاهی در تحول زبان در تاریخ شنبه 27 تیر ماه 1405 با حضور دو نویسنده اثر، ناقدان و تعدادی از علاقمندان به صورت حضوری و برخط در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد.

اظهارات نویسندگان کتاب
در ابتدای این نشست دکتر عباسعلی وفائی،‌ نویسنده کتاب و استاد دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی دانشگاه علامه طباطبایی در مورد ضرورت نگارش این اثر و محتوای آن گفت: پژوهش های زبانی و تدریس در حوزه زبان به معنای عام در سال های اخیر مورد غفلت بوده است. همه آثار ادبی در بستر زبان شکل می گیرند و باید به این امر توجه کرد. در حوزه سنت های شفاهی زبانی تحقیقات زیادی انجام نشده و این حوزه تحقیقاتی نوآورانه است.
وی افزود: زبان وابسته به وجود انسان است و با تکامل انسان زبان هم ارتقا می یابد و لذا زبان همواره در حل تحول است. تحول در زبان در حوزه صرفی، نحوی و آوایی است. اگر این تحولات به خصوص در حوزه نحوی چشمگیر و غیرمنطقی باشد، بدان معناست که مشکلی وجود دارد.
دکتر وفایی گفت: عوامل برون زبانی و درون زبانی تحول زبان را در این کتاب مورد بررسی قرار داده ایم. زبان فارسی در ادوار مختلف به علت دستگاه واژه سازی قدرتمند خود و به علت بنیادهای نحوی قدرتمندی که دارد، بی مانند بوده است. زبان فراسی حتی در عصر تسلط زبان های عربی وترکی در ایران باز هم استمرار یافته و پویایی خود را حفظ کرده که این به ماهیت زبان مذکور بازمی گردد که در برابر تاثیرات بیرونی بسیار خردمندانه ظاهر شده و زبان فارسی فعلی از زبان فارسی دوران قاجار ساده تر و پیراسته تر است.
او تصریح کرد: زبان فراسی هرگز از ساخت واژه درنمانده است و حتی در مواجهه با واژه های قرضی عالمانه عمل کرده و واژه های بیگانه را بومی سازی کرده و وارد دایره لغات زبان فارسی کرده است. بسیاری از واژه های عربی پس از ورود به فارسی دچار تحولات معنایی شده اند.
وی اظهار داشت: تاریخچه سنت شفاهی در زبان به قدمت وجود انسان است. تاریخ در این زمینه حاوی مطالعات دقیقی نیست. زبان شفاهی 200 میلیون سال قبل ایجاد شده و تحولات آن بسیار سریع است. زیرا زبان محاوره از محیط پیرامون تاثیر می پذیرد و در این محیط ها افراد متفاوت با طبقات اجتماعی و مشاغل مختلف زندگی می کردند. زبان محاوره آب روان است. اما در زمان کتابت تحولات آن کاهش می یابد. برای بررسی این تحولات باید سنت شفاهی تحولات زبانی را از زمان کتابت سروهای اوستا تا به امروز بررسی کرد. در کتاب دوم این مجموعه مطالعه زبانی متون ادبی در 5 فصل تدارک دیده شده و موضوع آن تحلیل متون ادبی و غیرادبی است.
در ادامه این نشست دکتر هادی نورمحمدی نویسنده دیگر کتاب و پژوهشگر گفت: تغییرات زبان محاوره ای باعث شده متفکران برای شناسایی عوامل این تحولات اقدام کنند. در سه فصل اول کتاب عوامل برون زبانی و درون زبانی تحول زبانی بررسی شده است. پیوندی بین تحول زبان و سنت شفاهی وجود دارد. در زبان شفاهی و گفتار سرعت تحول بیشتر است و آن را می توانیم یکی از عوامل اصلی تحول زبان بدانیم که این امر در فارسی میانه قابل مشاهده است. در دوره اشکانیان، ایرانیان کلام شفاهی را مقدس دانسته و کتابت را امری نامبارک تلقی می کردند. در شاهنامه هم آمده که ایرانیان کتابت را از دیوها آموخته اند.
وی اظهار داشت: تا وقتی انسان با کتابت آشنایی نداشت، زبان به سرعت تغییر می کرد و البته اقوامی که ارتباط شفاهی با جهان داشتند، نگاه متفاوتی با افراد اهل کتابت داشته اند. ارتباط شفاهی با جهان بی واسطه و مستقیم تر و ملموس تر بوده و یک مزیت محسوب می شده. در ارتباط با کلام مقدس و سرودهای آیین زرتشت نگراش راویان این بوده که کلام یک عامل کنشگر است و وقتی دینداران این نگرش را دارند، مردم عادی هم از آنها تبعیت می کنند و لذا به عمد در این دوره ایرانیان از کتابت دوری می کردند.
او گفت: لذا سنت شفاهی در ایران باستان منجر شد که سرعت تحول زبان فارسی میانه افزایش یابد. در آینده با تطبیق این پژوهش با زبان های عربی و انگلیسی آن را به یک نظریه مبدل خواهیم کرد. علت شباهت صحبت به عربی در کشورهای مختلف نزول قرآن است که باعث اتحاد زبانی در کشورهای عربی از 1400 سال قبل شده و این در زبان های دیگر قابل مشاهده نیست. در زبان فارسی هم وجود شاهکارهای ادبی مانند شاهنامه زبان غنی فارسی را مکتوب و تداوم این زبان را مکتوب کرد. 

اظهارات ناقدان کتاب
سپس دکتر ابراهیم خدایار دانشیار دانشگاه تربیت مدرس به عنوان ناقد این کتاب گفت: کتاب مذکور نقاط قوت زیادی دارد، اما بهتر بود به کتاب های انگلیسی و فارسی زبان که قبلا به موضوع تاثیر سنت شفاهی در تحول زبان پرداخته اند نیز اشاره می شد. این کتاب حاوی تک نگاری و نوآوری برای مجموعه مخاطبانی است که در حوزه زبان نیاز به مطالعات مستقل دارند تا تحولات زبانی عمیق تر بررسی شوند. البته به نظر من وام گیری واژه ها از جمله عوامل برون زبانی و نه درون زبانی است. بحث دیگر قدسی وارگی سنت شفاهی است که کمتر به آن پرداخته شده و در اینجا مورد توجه است. اینکه چرا اشکانیان علیرغم سنت کتابت در عصر هخامنشیان به سنت شفاهی کتابت بازگشتند و این حاصل تقدس و قدسی بودن گفتار از نظر آنها بوده است. نکته دیگر فصل بندی های دقیق کتاب و نثر روان آن است که مخاطب را به پیگیری متن علاقمند می کند. خط فارسی به دلیل توان و ظرفیت خود در نمایش انواع متنوع آواها بی نظیر بوده و لذا سنت شفاهی در حفظ تنوع گویش های زبان فارسی نیز اهمیت دارد.
در ادامه، دکتر بتول واعظ دانشیار دانشگاه علامه طباطبایی کتاب مذکور را یک پژوهش بنیادی در حوزه مطالعات بنیادین زبانی توصیف کرد و افزود: فصل بندی اثر و عناوین و زیرعنوان ها دقیق بوده و رشته کلام از دست مخاطب بیرون نمی رود. در زبان فارسی کمتر سنت شفاهی در تحول زبان بررسی شده و این امر همه تحولات آوایی، واژگانی، نحوی و معنایی را دربر می گیرد. امید است در پژوهش بعدی سنت شفاهی زنده فعلی اعم از روایت ها، افسانه ها، متل ها، لالایی ها، روایت ها، تعزیه ها و غیره جزء پیکره پژوهشی قرار بگیرند و ذهنیت شفاهی و نوشتاری با هم مقایسه شوند. همچنین خوب است تاثیر سنت شفاهی بر شکل گیری کلام و نیز شکل گیری متون مکتوب شده و برگرفته از کلام شفاهی بررسی شود. 
وی گفت: البته برخی پراکندگی ها در کتاب مثل تکرار در تعریف زبان وجود دارد. در برخی زیرعنوان ها هم سیر منطقی بحث ضعیف شده است. بهتر بود برخی نقل قول ها از زبان انگلیسی به زبان فارسی باشند و برخی ترجمه ها دقیق تر انجام می شدند. 
در پایان این نشست، نویسندگان کتاب به نقدهای ناقدان پاسخ داده و در واکنش به سوالات حضار در مورد اهمیت این اثر و شیوه های تقویت جایگاه و نفوذ زبان فارسی به خصوص در مناطق پیرامونی ایران مانند آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی نیز راهکارهایی ارائه دادند.