بررسی چالش‌ها و فرصت‌های هوش مصنوعی در کتابخانه‌های ملی

نشست تخصصی «چالش‌ها و فرصت‌های هوش مصنوعی در کتابخانه‌های ملی؛ درس‌هایی برای ایران» با سخنرانی دکتر مهدی علیپور حافظی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی و رئیس کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه، در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.

در این نشست، تازه‌ترین روندهای بهره‌گیری از هوش مصنوعی در کتابخانه‌های ملی، فرصت‌ها و چالش‌های پیش‌روی استفاده از این فناوری و الزامات تدوین یک چارچوب راهبردی برای بهره‌گیری از هوش مصنوعی در کتابخانه ملی ایران مورد بررسی قرار گرفت.

هوش مصنوعی؛ از انتخاب فناورانه تا ضرورت راهبردی

دکتر علیپور حافظی در این نشست با اشاره به تحول نقش کتابخانه‌ها در عصر فناوری‌های نوین، اظهار داشت که هوش مصنوعی می‌تواند ظرفیت‌های تازه‌ای برای کشف، دسترسی و مدیریت مجموعه‌های کتابخانه‌ای فراهم کند. از جمله کاربردهای این فناوری در کتابخانه‌ها می‌توان به فهرست‌نویسی، رده‌بندی و نمایه‌سازی، خدمات مرجع و اطلاع‌رسانی، خدمات اداری و امانت، توسعه مجموعه‌ها، آموزش کاربران و توسعه حرفه‌ای کارکنان اشاره کرد.

وی با بررسی پژوهش‌های انجام‌شده در این زمینه، چالش‌های پذیرش هوش مصنوعی در کتابخانه‌ها را در چهار گروه فنی، سازمانی، اخلاقی و فردی دسته‌بندی کرد. بر این اساس، کمبود مهارت‌های تخصصی هوش مصنوعی در میان کتابداران، محدودیت‌های بودجه‌ای و زیرساختی، مسائل مربوط به حریم خصوصی، کپی‌رایت و سوگیری داده‌ها و همچنین مقاومت در برابر تغییر و نگرانی از دست دادن شغل از جمله مهم‌ترین چالش‌های موجود هستند.

تجربه کتابخانه ملی استرالیا در استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی

بخش دیگری از این نشست به بررسی تجربه کتابخانه ملی استرالیا اختصاص داشت. دکتر علیپور حافظی با معرفی چارچوب هوش مصنوعی این کتابخانه، رویکرد آن را مبتنی بر نوآوری قانونی و مسئولانه، حکمرانی و مدیریت خطرپذیری عنوان کرد.

در این چارچوب، رعایت قوانین کپی‌رایت و حقوق مالکیت فکری، شفافیت در استفاده از محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی، همکاری میان کتابخانه‌ها، آرشیوها، موزه‌ها و مراکز پژوهشی و توجه به شمولیت و جلوگیری از سوگیری از اصول اساسی به شمار می‌روند. همچنین بر حفاظت از داده‌ها و حضور و نظارت انسان در مراحل ساخت، استقرار و بهره‌برداری از سامانه‌های هوش مصنوعی تأکید شده است.

وی همچنین با تشریح فرصت‌های شناسایی‌شده در کتابخانه ملی استرالیا، به کاربردهایی مانند جست‌وجو و کشف پیشرفته منابع، تولید خودکار فراداده، رونویسی خودکار منابع صوتی و متنی، شناسایی اشیا در تصاویر، مدیریت و توصیف مجموعه‌ها در مقیاس گسترده و اتوماسیون برخی وظایف اداری اشاره کرد.

ضرورت تدوین سند راهبردی برای کتابخانه ملی ایران

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی در ادامه با بررسی شرایط کتابخانه ملی ایران، این نهاد را یکی از مهم‌ترین حافظه‌های مکتوب و دیجیتال فرهنگ و تاریخ کشور دانست و بر ظرفیت قابل توجه داده‌های دیجیتال آن تأکید کرد. وی همچنین به همکاری سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با سازمان ملی هوش مصنوعی اشاره کرد و تدوین سند راهبردی هوش مصنوعی متناسب با شرایط و نیازهای کشور را ضروری دانست.

در این ارائه پیشنهاد شد اصول تجربه کتابخانه ملی استرالیا، با توجه به شرایط ایران، بومی‌سازی شود؛ از جمله رعایت قوانین کپی‌رایت و حقوق مالکیت معنوی، شفافیت در استفاده از محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی، توجه به تنوع قومی و فرهنگی کشور، همکاری میان کتابخانه‌ها، آرشیوها و موزه‌ها و فراهم کردن دسترسی برابر برای گروه‌های مختلف جامعه.

چهار گام پیشنهادی برای بهره‌گیری از هوش مصنوعی

دکتر علیپور حافظی برای حرکت هدفمند کتابخانه ملی ایران در مسیر استفاده از هوش مصنوعی، چهار گام اصلی را پیشنهاد کرد.

نخست، تدوین سند راهبردی هوش مصنوعی: تعیین چشم‌انداز، اصول، اهداف و واحدهای مسئول، شناسایی کاربردهای کم‌هزینه و پربازده و پیش‌بینی سازوکارهای مدیریت خطرپذیری و ملاحظات اخلاقی.

دوم، توانمندسازی نیروی انسانی: آموزش و بازآموزی کتابداران، ارتقای سواد هوش مصنوعی کارکنان و کاربران، برگزاری کارگاه‌های کاربردی و توسعه همکاری با دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی.

سوم، اجرای پروژه‌های آزمایشی: راه‌اندازی چت‌بات راهنمای مجموعه، تولید خودکار فراداده برای منابع دیجیتال، رونویسی و ترجمه متون تاریخی و تحلیل رفتار کاربران برای بهبود خدمات و توسعه مجموعه‌ها.

چهارم، ایجاد نظام حکمرانی و مدیریت خطرپذیری: تشکیل کمیته راهبری هوش مصنوعی، ایجاد نظام ثبت و ارزیابی خطرپذیری پروژه‌ها، تدوین چارچوب اخلاقی برای استفاده از داده‌های کتابخانه و تعیین سیاست‌های مربوط به حریم خصوصی و امنیت داده‌ها.

هوش مصنوعی در خدمت مأموریت کتابخانه

در بخش پایانی نشست تأکید شد که هوش مصنوعی می‌تواند فرصتی مهم برای افزایش دسترسی عمومی به مجموعه‌های ملی و ارتقای خدمات کتابخانه‌ای باشد، اما موفقیت در این مسیر نیازمند نگاه راهبردی، سرمایه‌گذاری هدفمند، آموزش مستمر و همکاری میان‌بخشی است.

همچنین از مهم‌ترین درس‌های تجربه سایر کشورها برای ایران، استفاده قانونی و مسئولانه از هوش مصنوعی، قرار دادن این فناوری در خدمت برنامه راهبردی کتابخانه، حفظ نقش قضاوت انسانی و توجه همزمان به شایستگی‌های داده‌ای و سواد هوش مصنوعی عنوان شد.

در نهایت، چهار مرحله «تدوین سند راهبردی، توانمندسازی نیروی انسانی، اجرای پروژه‌های آزمایشی و استقرار نظام حکمرانی و مدیریت خطرپذیری» به‌عنوان مسیر پیشنهادی برای بهره‌گیری مؤثر از هوش مصنوعی در کتابخانه ملی ایران مطرح شد.

برای مشاهده فایل ارائه کلیک کنید.